İran, Maveraünnehr ve Kuzey Hindistan Bölgelerinde Safevîler Dönemi Farsça Edebiyatında Hac Seyahatnameleri

Özet

Safevî dönemi (907-1148/1501-1732) edebiyatında Sefernâme adıyla anılan seyahatname yazım türü manzum ve mensur şekilleriyle edebiyatı geliştirmiştir. Bu eserlerin içinde hac yolculuklarına dair ilgili yapıtların ilk dönemlerde daha çok manzum olarak kaleme alındıkları görülmüştür. Bu seyahatnamelerin bazıları müstakil eserlerken, bazılar yazarın eserinin içinde bir bölüm olarak günümüze ulaşmıştır. Bu eserlerin büyük çoğunluğu İslam dünyasının çeşitli bölgelerinde yaşayan Müslümanların Hicaz’a seyahat etmesini teşvik eder bir hedefle kaleme alınmış, ayrıca bu ibadete dair özlem duygusunu yükselten eserler olması için üretilmiştir. Diğer taraftan eserler haccın işlenişine örneklik teşkil etmesi için rehber eserler olarak tasarlanmıştır. Yapıtların bazılarında İslam dünyasının bu müstesna bölgesine dair coğrafi ve tarihi bilgiler verilmiş, Harameyn’e giden yollar tanıtılmıştır. Eser sahiplerinin genel amacı ise seyahat tecrübelerini aktarmak ve güzergâhta karşılaşılabilecek tehlikelere karşı hacı adaylarını uyarmak olmuştur. Büyük Horasan denilen İran, Türkistan ve Hârzem bölgelerini kapsayan geniş coğrafyada yaşayan, Farsça konuşan-yazan Müslümanlar bu alanda yazdıkları eserlere genellikle Tuhfetü’l-Harameyn, Sefernâme-i Mekke, Hacnâme, Sefernâme-i Hac gibi adlar vermişlerdir. Türk, Hint ve Fars kökenli Sünnî ve Şiî mezhepli şahıslar tarafından kaleme alınan bu eserler incelendiğinde bunların farklı coğrafyalarda yazılan benzer edebî ürünler olduğu görülmektedir. Öte yandan bu eserlerin tamamının İran ve Hint havzasında üretilen hac edebiyatının Anadolu’da Türkçe olarak üretilen menâzil ve menâsik geleneğinin bir devamı olduğu anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Referanslar

1. Bastanparizî, M. İ. (Ed). (1369). Tezkire-i Safevîyye-i Kirman, Mir Muhammed Said Meşizî. Neşr-i İlm.
2. Câferiyan, R. (1374). Rasul sefernâme-i manzum-i hac, Bânuy-i İsfahânî. ez Dovrey-i Safevî. Neşr-i Meşar.
3. Caferiyân, R. (1379). Safevîyye der arse-i din, ferheng ve siyaset, (hatırat -i Sefer-i Muhammed Taki Meclisi). İntişârât Delil Ma.
4. Câferiyan, R. (1382). Durer’u’l-mensûr min el-me’sûr ve gayri’l-me’sûr, makalat-i tarih-i defter-i devazdehom. İntişârât-i Delil Ma.
5. Caferiyân, R. (1386). Manzum-i hac. İntişârât-i Sazıman-ı Coğrafya.
6. Câferiyan, R. (1387). Do kaside ve terkib-i bend der sitayiş-i hac ez ruzigar-i Safevî, Muhammed Bakır Halil Kaşî. Mikat-i Hac, 25(98), 100-116.
7. Caferiyân, R. (1390a). Hacnâme, Allahyâr Sûfi Nakşibendî Semerkandî. Rasul C. (Ed.), Şanzdeh Sefernâme-i Hac (Safevî ve Gâcariy-i diger) (s. 121-155). Neşr-i Müverrih.
8. Caferiyân, R. (1390b). Risâle der Zira’i Mekke-i Muazzama ve Bazi ez Keyfiyyatı-i Mescidi’l Haram. Rasul C. (Ed.), Şanzdeh Sefernâme-i Hac (Safevî ve Gâcariy-i Diger) (s. 9-29). Neşr-i Müverrih.
9. Caferiyân, R. (1390c). Cadde-i aşıgin ez Maveraunnehr ta harameyn-i şerifeyn, gozariş-i haccı sefer-i Şeyh Hüseyin Hârzemî, Şerifeddin Hüseyin Şerifi Hârzemî. Peyam-i Baharistan, (13), 11-89.
10. Caferiyân, R. (1390d). Ordubad ve ehmmiyet-i ferhengi-yi an der dovre-yi ahir-i Safevî. Peyam-i Baharistan, 11, 8-107.
11. Câferiyan, R. (1393). Sefernâme-i manzum-i hac, Muhammed Gorçi İsfahâni asr-i Şah Abbas-i dovvom-i Safevî 1052-77. Neşriyye-i Makalat ve Risalat-i Tarihi, 2, 317-358.
12. Caferiyân, R. (Ed.). (1389). Enis’ül Hüccac Safiuddin Muhammed Kazvinî, sefernâme-i hacc, makalat ve risalat-i tarihi. Defter-i Heştom, Neşr-i İlm.
13. Caferiyân, R. (Ed.). (1390e). Zira’i Medîne ez Ferşî. Şanzdeh Sefernâme-i Hacc-i Sâfevi ve Gâcâriy-i Diger. Neşr-i Müverrih.
14. Cebel Âmulî, Ş. (1384). Durer’ul mensur. Mahtutat-i Mektebe-i Ayetullah Meraşî.
15. Efşar, İ. (1383). Gülbeden Bânu Dohter-i Babür ve Daher-i Hümayun, Gülbedennâme. İrec E. (Haz.). Bunyad-i Movkufat-i Mahmut İrec Efşar.
16. Fesaî, M. N. (1390). Haci be Reh-i Kâbe ve Men Talib-i Didar. Rasul C. (Ed.). Şanzdeh Sefernâme-i Hac Safevî ve Gâcariy-i Diger (s. 131-141). Neşr-i Müverrih.
17. Gaffariferd, A. (1384). Zen der tarihnigariy-i Safevîyye. Emir Kebir.
18. Hemedanî, V. (1392). İ’caz-i Mekke, Sefernâme -i Manzum-i Hac, (Dovre-i Safevî) Surude Şode Piş ez Sal-i 1054 hicri. Rasul C. (Ed.). Çahardeh Sefernâme-i Hacc-i Gacariy-i Diger (s. 189-201). Neşr-i İlmi.
19. Khalıq, A. N. (1995). Evrengsib. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 11, s. 537-539). TDV.
20. Muhaddis, A. (1366). Muhyiddin Lârî, futuh’ul harameyn, şair-i Sedey-i Nohom. İntişârât-i İttilaat.
21. Nasrabadî, M. N. (Ed.). (1378). Tezkirey-i Muhammed Tahir Nasrabadî, Tezkiret’uş Şuara. Esatîr.
22. Şahin, H. (2016). Babürlü sultanı Gülbeden Begüm. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 3(8), 1-22.
23. Turay, D. E. (2019a). 16-18. yüzyılda Osmanlı Doğu vilayetlerinde Safevî/Acem hacılarıyla ilgili değerlendirmeler. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(11), 359-378.
24. Turay, D. E. (2019b). Osmanlı-Safevî Türk şâireleri ve mesnevî hac hatıraları. Alevilik Araştırmaları Dergisi, (17), 154-182.

Lisans

Telif Hakkı (c) 2024 BURANA - Türkoloji Araştırmaları Dergisi