Kül Savurarak Beddua Etme İnanışı: Ardahan Örneği

Özet

Türk kültürü üzerine yapılan araştırmalarda kül maddesi ayrıntılı bir şekilde incelenmemiş, genellikle ateş ve ocak kültü ile ilgili inanışlarla bağdaştırılmıştır. Türk toplumlarında kül etrafında oluşturulan inanç yumağı ele alınarak incelendiğinde külün ateş gibi arındırıcı, iyileştirici, temizleyici ve Tanrıya ulaşması istenilen dua ve bedduaların iletilmesinde araç olarak kullanıldığı görülmüş bu nedenle de günümüze kadar ateşin bir kalıntısı olarak ele alınmıştır. Birçok kültürel ögeyi bünyesinde barındıran kül; deyimler, dualar, beddualar, destan, masal gibi sözlü kültür ürünlerinin yardımıyla dilimize yansımıştır. Türk toplumlarında küle karşı “geç saate dışarı kül dökmeyin”, “küle basmayın”, “külü dağıtmayın”, “küle su dökmeyin” gibi tabular bulunmaktadır. Çalışmada, Ardahan’ın sözlü kültürü olan beddua (kargış) türündeki kül ele alınarak kültürel boyutta incelenmeye çalışılmıştır. Tanrıya ulaşmak için canı yanan veya çok çaresiz kalan kişilerin külü kıbleye dönerek gökyüzüne savurması ve sonrasında içten edilen beddua , yörede beddua etmek ve bedduaya maruz kalınmaktan en çok korkulan beddua olarak görülmektedir. Çaresiz kalan ve canı çok yanan kişilerin Tanrıyla bir an önce iletişime geçmek ve canının yandığını göstermek için külü seçmesi, yeryüzünden gönderdiği bedduanın hemen karşılık göreceğine inanılması yöre halkını korkutmuştur. Günümüzde yöre halkı tarafından kolay kolay başvurulmayan bu beddua etme şeklinden daha önce yaşanan olumsuz sonuçlardan dolayı çekinilmektedir. Bedduanın gökyüzüne doğru yapılması Gök Tanrı inancının devamı olarak görülebilir. Bedduanın kıbleye dönerek edilmesi ise uygulamanın İslamiyet’in etkisinde tekrar şekillendiğini göstermektedir. Yörede eskiden özellikle babalar tarafından erkek çocuklarına, çocuk sahibi olmaması için yapılıyor olması külün soy ile ilişkilendirildiği anlamına gelmektedir. Genellikle baba tarafından evini terk eden çocuklara karşı bu bedduanın yapıldığı görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Referanslar

1. Araz, R. (1995). Harputta eski Türk inançları ve halk hekimliği. Atatürk Kültür Merkezi.
2. Çoruhlu, Y. (1995). Türk sanatında hayvan sembolizmi. Seyran Kitap.
3. Dilek, İ. (2007). Sibirya Türklerinde ateşle ilgili inançlar, Törenler ve bazı efsaneler. Bilig, (43), 33-54.
4. Gülyüz, B. G. (2019). İslam öncesi Türk kültüründe ateş ve ateşe hükmedenler (Maddi kültür izleri ışığında). Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 9(17), 201-223.
5. Günay, Ü. (2015). Türklerin dini hayatı. İ. Çapcıoğlu ve H. Beşirli içinde, Türk Kültürü El Kitabı (s. 583-612.). Grafiker.
6. Güngör, H. (2007). Geleneksel Türk dininden Anadolu’ya taşınanlar. Yaşayan eski Türk inançları bilgi şöleni: Bildiriler, 1-6. Ankara.
7. Güngör, H. (2012). Türk din etnolojisi. IQ Kültür Sanat.
8. Harva, U. (2014). Altay panteonu mitler, ritüeller, inançlar ve tanrılar. (Ö. Suveren, Çev.) Doğu Kütüphanesi.
9. Kafesoğlu, İ. (1980). Eski Türk dini. Kültür Bakanlığı.
10. Kafesoğlu, İ. (1998). Türk milli kültürü. Ötüken.
11. Kafesoğlu, İ. (2002). Eski Türk dini. K. Ç. Hasan Celal Güzel içinde, Türkler lll. (s. 290-304). Yeni Türkiye.
12. Kemaloğlu, M. (2011). Terekeme – Karapapak Türklerinde dualar (alkışlar) ve beddualar (kargışlar). Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (26), 95-114.
13. Kırcı, E. (1998). Türk kültüründe ateşle ilgili inanışlar. Folkloristik, Prof. Dr. Dursun Yıldırım Armağanı, 398-407.
14. Kocasavaş, Y. (2002). Gök Tanrı inancı. K. Ç. Hasan Celal Güzel içinde, Türkler lll. (s. 326-329). Yeni Türkiye.
15. Korkmaz, R. (2015). Çıldır folklor ve etnografyası. Karadeniz Dergi.
16. Memmedov, C. B. (2022). Eski Türklerde gizli tabiat kuvvetlerine inanma (İye inancı). K. Ç. Hasan Celal Güzel içinde, Türkler lll. (s. 330-337). Yeni Türkiye.
17. Ocak, A. Y. (2000). Alevî ve Bektaşî inançlarının islâm öncesi temelleri. İletişim.
18. Orozobayev, M. (2015). “Kül” kelimesinin kökeni ve külün Kırgız kültüründeki önemi üzerine. Turkish Studies Dergisi, 10(8), 1743-1760.
19. Ögel, B. (1995). Türk Mitolojisi. Türk Tarih Kurumu.
20. Örnek, S. V. (1966). Sivas ve çevresinde hayatın eşitli sasfhalarıyla ilgili bâtıl inançların ve büyüsel işlemlerin etnolojik tetkiki. Ankara Üniversitesi.
21. Özdemir, C. ve Dağlı, A. (2019). Sözlü geleneğin âşık edebiyata yansımaları: dualar ve beddualar. Kesit Akademi Dergisi, (21), 101-115.
22. Radloff, W. (1994). Sibirya’dan (Cilt 2). (A. Temir, Çev.) İstanbul.
23. Roux, J.-P. (2002). Türklerin ve Moğolların eski dini. (A. Kazancıgıl, Çev.). İşaret.
24. Saltaş Korkmaz, E. (2024). Ardahan'da doğum düğün ve ölüm aşamaları. Ceren.
25. Su, S. (2009). Hurafeler ve mitler, halk islamında senkretizm. İletişim.
26. Temir, A. (1983). Türkçe Kül Tigin ve Moğolca Od Çiğin adları ile ilgili tartışmalar üzerine. Şükrü Elçin Armağanı (s. 293-299). içinde. Türk Kültürü Araştırmaları.
27. Terzioğlu, Ö. (2007). Alkış ve kargışların sözlü kültürdeki yerleşik kodların aktarımını ve yeniden üretimini kolaylaştıran biçimsel özellikleri. Milli Folklor, (75), 34-37.
28. Tonga, N. (2010). Cumhuriyet dönemi türk edebiyatında beddua şiirleri. E. Gürsoy Naskalı, & A. Koç içinde, Lânet Kitabı (s. 471-497). Kitapevi.
29. Yıldız Altın, K. (2018). Türk kültüründe atalar kültü. [Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/

Lisans

Telif Hakkı (c) 2024 BURANA - Türkoloji Araştırmaları Dergisi