İslam Kültür ve Medeniyetinin Gelişiminde Dil ve Edebiyatın Rolü: Türk Edebiyatına Genel Bir Bakış

Özet

Kültür ve medeniyet, toplumsal yaşamın özünü oluşturan kavramlardır. Kültür, bireyin içsel olgunlaşmasını sağlarken medeniyet bireydeki dışsal gelişimi şekillendirmekte, bireye bir kimlik kazanmaktadır. İslam kültür ve medeniyeti de geçmişten günümüze sözlü ve yazılı kültür yoluyla nesilden nesile aktarılarak gelmiş hem toplumların hem de bireyin özünü oluşturmuştur. Türklerin İslamiyet’i kabulüyle edebî anlatılar içerisinde Allah, peygamber ve ahiret gibi kelimelere yer verilmeye başlanmış, Türk-İslam kültür ve medeniyeti şekillenmeye başlamıştır. Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig, Kaşgarlı Mahmud’un Divanü Lügat’it-Türk, Edip Ahmet Yükneki’nin Atabetü’l Hakayık ve Ahmet Yesevi’nin Divan-ı Hikmet eserleri İslami düşünce etrafında kaleme alınmış ilk Türkçe eserlerdendir. İlk İslami eserler olarak ifade edilen bu temel kitapların başlıca özelliği İslami düşüncenin Türk dili ve kültürüyle birleşerek ortaya çıkmış eserler olmalarıdır. Ayrıca bu eserlerin yazılış itibarıyla dinî ve ahlaki unsurları barındırması, öğretici bir üslupla yazılmaları ve geçiş dönem eserleri olmaları İslam kültür ve medeniyetine dil, kimlik üzerinden bakılmasına olanak sağlamaktadır. İslam kültür ve medeniyetinin temelinde Kur’an-ı Kerim ve hadisler bulunmaktadır. Kur’an-ı Kerim’in okunmak, anlaşılmak ve yaşanmak için indirilmiş olması dil ve edebiyatın önemini ortaya çıkarmaktadır. Türk edebiyatı içerisinde birçok şair ve yazar, eserlerinde İslam dinini yarınlara taşıyacak söylemlere yer vererek bir kültür ve medeniyet taşıyıcısı konumuna gelmişlerdir. Bu şairlerden Yunus Emre, Mevlânâ, Fuzulî, Bâkî, Şeyh Gâlib, Mehmet Akif Ersoy, Necip Fazıl Kısakürek ve Sezai Karakoç’tur. Şairler şiirlerinde Allah, Hz. Muhammed, Kur’an-ı Kerim ve hadislerden bahsetmişler. İslam kültür, medeniyetini İslami söylem ve edebî eser çerçevesinde ortaya koymuşlardır. Çalışma adı geçen şairlerin düşüncelerinden hareketle İslam kültür ve medeniyetinin gelişip şekillenmesinde dil ve edebiyatın rolünü ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Referanslar

1. Abukhudairi, A. K. (2019). Yeni bir İslami edebiyat teorisi doğrultusunda evrensellik. (N. Aydın Satar Çev.). Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (23), 825-843.
2. Ağırakça, A. (2020). İslam medeniyeti ve bu medeniyetin öncüleri. Lale, Kültür, Sanat ve Medeniyet Dergisi, (2), 125-129.
3. Altınkaynak, E. (2015). Anlatım esasına dayalı metinler ve din. Ardahan Üniversitesi.
4. Assmann, J. (2018). Kültürel bellek. (A. Tekin Çev.) Ayrıntı.
5. Aydın, F. (2023). Kültür ve medeniyet tartışmaları bağlamında İslâm medeniyetinin Türk eğitim sistemindeki yeri. Elektronik Eğitim Bilimleri Dergisi, (24), 184-197.
6. Aytekin, A. (2019). Sezai Karakoç edebiyatında Türk toplum kültürünün temel dayanak noktası olarak İslam vurgusu, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, (72), 1832-1846.
7. Bars, M. E. (2016). Yunus Emre’nin deyişlerinde İslam’ın şartları. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, (33), 286-305.
8. Baş, M. K. (2015). Bütünlüklü bir dünya görüşü olarak diriliş düşüncesi. Diriliş Dünya Görüşü ve Sezai Karakoç Sempozyumu, 1-9.
9. Baş, M. Ş. (2019). Bir ilahiyat bilim dalı olarak Türk-İslâm edebiyatı. İslâmî İlimler Dergisi, (2), 9-26. https://doi.org/10.34082/islamiilimler.630666.
10. Bulut, N. (2023). Sezai Karakoç’un şiirlerini oluşturan konular, Avrasya Beşeri Bilim Araştırmaları Dergisi, 3(1), 1-30. https://doi.org/10.7596/abbad.31072023.001.
11. Çakmak, E. vd. (2022). İslam kültür ve medeniyeti. MEB.
12. Dereli, M. V. (2020). Arap dili ve edebiyatının İslâm medeniyeti için önemi. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (49), 65-87.
13. Durmuş, M. (2017). Kimlik, dil ve öteki ilişkisi açısından Türkçenin konumlandırılması. Türk Dili, (782), 17-26.
14. Eliot, T. S. (1981). Kültür üzerine düşünceler. (S. Kantarcıoğlu Çev.). Kültür Bakanlığı.
15. Ellul, J. (2015). Sözün düşüşü. (H. Aslan Çev.). Paradigma.
16. Erol, G. (1986). Kültür değişmesi ve milliyetçilik. Ötüken.
17. Erol, G. (1989). İslam’ın bugünkü meseleleri. Ötüken.
18. Ersoy, M. A. (2016). Safahat. Anonim.
19. Gökalp, Z. (1972). Hars ve medeniyet. Diyarbakır’ı Tanıtma ve Turizm Derneği.
20. Güler, K. ve Moral, M. (2024). Bâkî’de tasavvuf tasavvuru. Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi, (9), 223-255.
21. Güler, T. (2013). Necip Fazıl Kısakürek’in hayatında ve eserlerinde tasavvuf olgusu. Dede Korkut Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (2), 19-44.
22. Gürkan, N. (2010). Kur’ân’ın anlaşılırlığı bağlamında İslâm geleneğinde dil olgusu ve ‘beyân’ kavramı. Marife: Dini Araştırmalar Dergisi, (10), 67-96. https://doi.org/10.5281/zenodo.3344168.
23. Güven, Ş. (2012). Kur’an dilinin özellikleri. Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (30), 7-20.
24. Kaplan, M. (1987). Türk milletinin kültürel değerleri. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
25. Kaplan, M. (2019). Şiir tahlilleri 1. Dergâh.
26. Karakoç, S. (2020). Diriliş neslinin amentüsü. Diriliş.
27. Kazıcı, Z. (2019). İslam kültürü ve medeniyeti. Kayıhan.
28. Keleş, R. (2020). Türk İslâm edebiyatının muhteva kaynakları: Şeyh Gâlib örneği. Bilimname XLI(1), 443-484. http://dx.doi.org/10.28949/bilimname.673704.
29. Kemikli, B. (2010). Türk İslam edebiyatı giriş. Emin.
30. Kırboğa, Z. (2019). Dil ve kültürel değerler ilişkisi: dinî terimler örneği. Current Research in Social Sciences, (5), 83-94. https://doi.org/10.30613/curesosc.525192.
31. Kısakürek, N. F. (2015). Çile. Büyük Doğu.
32. Koç, T. (2014). İslam estetiği. İSAM.
33. Koçak, M. (2016). Mehmed Âkif Ersoy, Necip Fazıl Kısakürek ve Sezai Karakoç şiirlerinde bir medeniyet öncüsü olarak Hz. Muhammed. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, (8), 203-222.
34. Korkmaz, R. ve Özcan, T. (2012). Cumhuriyet dönemi Türk şiiri. Ramazan Korkmaz (Ed.), Yeni Türk Edebiyatı 1839-2000 El Kitabı. (s. 237-340). Grafiker.
35. Macit, M. ve Soldan, U. (2013). Edebiyat bilgi ve teorileri el kitabı. Grafiker.
36. Mengüşoğlu, T. (2015). İnsan felsefesi. Doğu Batı.
37. Oba, A. E. (2020). Türk milliyetçiliğinin doğuşu. Doğu Batı.
38. Olguner, F. (2001). Türk İslâm düşüncesi üzerine. Ötüken.
39. Özakpınar, Y. (1999). Kültür ve medeniyet anlayışları ve bir medeniyet teorisi. Ötüken.
40. Özakpınar, Y. (2019). İslam medeniyeti ve Türk kültürü. Ötüken.
41. Özünlü, Ü. (2001). Edebiyatta dil kullanımları. Multilingual.
42. Polat, M. (2022). Mevlânâ’nın dinsel inançlara ve kültürel motiflere bakışı. Uluslararası Filoloji Bengü, (2), 50-66.
43. Salahshour Hasankohal, T. (2025). Eski Türkçedeki “ıḍuk” sözcüğünün tarihî seyri. BELGÜ Dil ve Edebiyat Dergisi, (2), 1-13.
44. Shah, M. (2022). Dilin kökeni üzerine klasik İslâmî söylem: kültürel hafıza ve sünnîliğin savunusu. (S. Dinçaslan, R. Uysal Çev.). Kader, (20), 495-516. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1103930.
45. Sucu, E. (2017). Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Anadolu’nun Türkleşme ve İslamlaşma sürecine etkisi [Yüksek lisans tezi, Hitit Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
46. Şafak, Y. (2013). “Türk kültürü ve medeniyetinde Mevlâna’nın yeri ve önemi. https://www.semazen.net/turk-kulturu-ve-medeniyetinde-mevlananin-yeri-ve-onemi/.
47. Şemşek, V. (2020). İslam medeniyetinin temelleri ve tarihi gelişim süreci. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergisi, (45), 280-290.
48. Tanrıverdi, H. (2018). Din-kültür ilişkisi üzerine bir değerlendirme. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, (8), 595-601.
49. Tarlan, A. N. (1950). Fuzûlî’nin Farsça divanı. Milli Eğitim Basımevi.
50. Timurtaş, F. K. (1987). Bâkî divanı’ndan seçmeler. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
51. Topçu, N. (2019). Mehmet Âkif. Dergâh.
52. Uzundağ, M. S. (2020). Din ve sözlü kültür ilişkisi bağlamında atasözlerin hadislerdeki izdüşümü. The Journal of Turk-Islam World Social Studies, (24), 35-41.
53. Yıldırım, M. (2011). İslam sanatı ve estetiğinin temelleri. Palet.
54. Yılmaz, O. (2018). Necip Fazıl Kısakürek’in hadis kültürü ve kullandığı bazı hadislerin değerlendirmesi. Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (2), 143-168.
55. Yılmaz, O. (2023). Türk uygarlığının inşasında dil ve edebiyatın rolü. Journal of Turkic Civilization Studies, 4(1), 22-34.
56. Yılmaz, Y. (2021). İslâm medeniyetinin ortaya çıkışı, temel özellikleri ve gerilemesiyle ilgili bir değerlendirme. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (22), 591-612. https://doi.org/10.29029/busbed.934488.

Lisans

Telif Hakkı (c) 2026 BURANA - Türkoloji Araştırmaları Dergisi