Kutadgu Bilig'de -sA bol- Yapısı Hakkında

Özet

Eski Türkçede (Orh., EUyg.) güç yeterliği/ihtimal bildiren tasvir fiili olarak, kendisinden önce bir zarf-fiil ekiyle ( -I / -U , -gAlI ) birlikte, u- ‘yapabilmek, gücü yetmek, muktedir olmak’, bol- ‘olmak’ / boltuk- ve bil- ‘bilmek’ fiillerinin kullanıldığı bilinmektedir: artat-ı u- ‘bozabilmek, yıkabilmek’, bol-galı u- ‘olabilmek’, ėtin-ü u-ma- ‘kendine çeki düzen verememek, örgütlenememek’; ör-ü bol-ma- ‘ayağa kalkamamak, bil-geli bol-ma- ‘bilememek’, tüpker-geli bol-ma- ‘araştırılamamak, temellendirilememek’; kör-ü bil- ‘görebilmek (itaat edebilmek)’. Söz konusu tasvir fiillerinden u- , 11. yüzyılda kendisinden önceki -U zarf-fiil ekiyle kaynaşıp ekleşerek -U- ve -UmA- (olumsuz) şeklini almıştır: ögret-üme- ‘öğretememek’ < * ögret-ü u-ma- , teg-üme- ‘dokunamamak, temas edememek’ < * teg-ü u-ma- , bul-uma- ‘bulamamak, elde edememek’ < * bul-u u-ma- , bil-üme- ‘bilememek, tanıyamamak’, ėt(i)n-üme- ‘düzenleyememek, düzene sokamamak’, yė-y-üme- ‘yiyememek’; tapnuġaymen < * tap(ı)n-u u-ġaymen , baruġay < * bar-u u-ġay , ėtügey < * ėt-ü u-ġay vb. Bil- fiili ise Eski Türkçede daha seyrek bir kullanıma sahipken 11. yüzyılda gerek olumlu gerekse olumsuz yapılarda daha yaygın bir kullanım alanı bulmuştur: aç-a bil- ‘anlayabilmek, idrak edebilmek’, aḏ(ı)r-a bil- ‘ayırabilmek’, kör-ü bil- ‘tecrübe edebilmek, yaşayabilmek’, ögren-ü bil- ‘öğrenebilmek’, seç-e bil- ‘seçebilmek, ayırabilmek’, sözle-y-ü bil- ‘söyleyebilmek’, tut-a bil- ‘tutabilmek’ vb. Eski Türkçedeki -gAlI bol- yapısı ise 11. yüzyılda yerini -sA bol- yapısına bırakmıştır. Söz konusu yapının Kutadgu Bilig’deki şu örnekleri tasvir edilmeye çalışılmıştır: al-sa bol- ‘alabilmek, fethedebilmek’, bėr-se bol- ‘verebilmek’, bil-se bol- ‘bilebilmek’, büt-se bol- ‘tatmin olmak, bel bağlamak’, ėlet-se bol- ‘götürebilmek’, ėt-se bol- ‘düzenleyebilmek’, ıḏ-sa bol- ‘gönderebilmek, görevlendirebilmek’, ınan-sa bol- ‘inanabilmek, güvenebilmek’, iş ḳıl-sa bol- ‘iş yapabilmek’, kizle-se bol- ‘gizleyebilmek’, sa-sa bol- ‘sayılabilmek’, sür-se bol- ‘elinde tutabilmek, hüküm sürebilmek’, teg-se bol- ‘ulaşabilmek’, tė-se bol- ‘denilebilmek’, tut-sa bol- ‘tutabilmek, yakalayabilmek’, yaḳın tut-sa bol- ‘yakın tutabilmek’, yanut ḳıl-sa bol- ‘karşılık verebilmek, ödeyebilmek’, yet-se bol- ‘yetebilmek’.

Anahtar Kelimeler

Referanslar

1. Arat, R. R. (1979). Kutadgu Bilig I metin. Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. Arat, R. R. (1985). Yusuf Has Hâcib, Kutadgu Bilig II çeviri. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
3. Aydemir, H. (2014). Eski Uygurcada yeterlik kipi -gAlI bol- mu yoksa -gAlI bul- mu? Dil Araştırmaları, (14), 55-61.
4. Brockelmann, C. (1956). Osttürkische grammatik der islamischen litteratur-sprachen mittelasiens. E. J. Brill.
5. Dankoff, R. (1983). Yūsuf Khāṣṣ Ḥājib. wisdom of royal glory (Kutadgu Bilig). A Turko-Islamic mirror for princes. Publications of the Center for Middle Eastern Studies.
6. Eckmann, J. (1988). Çağatayca el kitabı. (Günay Karaağaç Çev.). İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
7. Ercilasun, A. B. (1984). Kutadgu Bilig grameri -fiil-. Gazi Üniversitesi Yayınları.
8. Güner, G. (2021). Karahanlı Türkçesinde fiil. Türk Dil Kurumu Yayınları.
9. Kaçalin, M. S. (2019). Dîvânu lugâti’t-turk Türk Türk dilleri derlemesi. Kabalcı Yayıncılık.
10. Korkmaz, Z. (1959). Türkiye Türkçesinde ‘iktidar’ ve ‘imkân’ gösteren yardımcı fiiller ve gelişmeleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, (7), 107-124.
11. Merhan, A. (2012). Kutadgu Bilig’de betimleyici eylemler. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(21), 196-208.
12. Şahin, H. (2001). Kutadgu Bilig’de tasvirî fiiller. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (2), 95-105.
13. Tekin, T. (1996). On Uigur {-gAlI} bol-, {-gAlI} boltuk-. Türk Dilleri Araştırmaları, (6), 63-70.

Lisans

Telif Hakkı (c) 2023 BURANA - Türkoloji Araştırmaları Dergisi