Bilge Kağan ve Kül Tigin Yazıtlarında Türkçe ve Çince Bölümlerin İçerik ve Üslup Açısından Değerlendirilmesi

Özet

Göktürk Yazıtları, Türk yazı tarihinin miladı olarak kabul edilir. Yazıtlar, 8. yüzyıldan günümüze ışık tutmaktadır. Göktürk Yazıtları, sadece Türklerin yazı kullandıklarının ilk ispatı olmakla kalmayıp, Türk devlet yapısını, yönetim anlayışını, kültürünü, başka toplumlarla olan ilişkisini, tarihini vb. birçok yönünü ortaya koymuştur. Göktürk Yazıtlarından daha eski tarihlere ait bazı yazıtlar bulunmuş olmakla birlikte, bulunan bu yazıtların içerikleri olarak Göktürk Yazıtları kadar kapsamlı değildir. Bu çalışmada yazıtların daha önce değerlendirilmeyen bir yönü ele alınacaktır. Çalışmada öncelikli olarak, “Yazıtlarda Türkçenin yanında neden Çince kullanılmıştır?” sorusuna cevap aranmıştır. Bu sorunun cevabı aranırken, Göktürk Yazıtlarının dikildiği dönemdeki Türk-Çin ilişkileri; bu dönemin öncesi ve sonrasını kapsayacak biçimde bölgede Türkçe ve Çincenin kullanımı; yazıt dikme geleneğinin kökeni, bu çalışmada, Türklerde yazıt dikme geleneği ile yazıtlarda yer alan Türkçe ve Çince metinler incelenmiştir. Çalışmanın ortaya çıkmasında belirleyici olan temel etken; yazıtların Türkçe metinlerinde gelecek kuşaklara, diğer unsurların yanı sıra, ‘Çinlilere güvenilmemesi’ yönünde uyarılarda bulunulurken, aynı yazıtların Çince metinlerinde Çin imparatorunun Türklerle dostane ilişkiler içinde olduğunu vurgulayan söylemlere yer verilmesidir. Bu çelişkili görünüm, Türklerin Çinlilere yönelik olumsuz bir bakışa sahip olmalarına rağmen, yazıtlarda Çince metinlerin bulunmasına neden müsaade ettikleri sorusunu gündeme getirmektedir. Yazıtların dikildiği dönem sosyal, askerî ve siyasî açıdan değerlendirildiğinde bu duruma dair mantıklı açıklamalar mevcuttur. Bu çalışma, söz konusu soruya çok yönlü bir değerlendirme ile cevap vermeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Referanslar

1. Akkaş, G. (2018). İslam öncesi Türk kültüründe ‘sağ tarafın’ ifade ettiği anlamlar [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
2. Balcı, T. G. ve Baykuzu, T. D. (2023). Eski Çin ve bozkır Yazıtlarındaki ejderha, kaplumbağa ve arslan tasvirleri üzerine. TDİD Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 23(1), 1-24.
3. Başkan, S. (2023). Siyasal gelişmeler ışığında Qian Jin prensesin Göktürk kağanlarıyla evlilikleri ve heqin politikası. Uluslararası Sosyal Alan Araştırmaları Dergisi, 12(1), 78-97.
4. Demiéville, P. (2008). Correspondance diplomatique turque avec la Chine au Moyen Âge: Adresse du diplomate turc en Chine et lettres à Moyen: réalité ou fiction? TTR: Traduction, Terminologie, Rédaction, 21(2), 163-190.
5. Erdal, M. (2004). A Grammar of Old Turkic. Brill.
6. Golden, B. P. (2014). Dünya tarihinde Orta Asya. Ötüken.
7. Gumilev, L. N. (1993). Ritmy Evrazii: epokhi i tsivilizatsii. Ekopros.
8. Kafesoğlu, İ. (2016). Türk millî kültürü. Ötüken.
9. Kramer, S. N. (1963). History begins at Sumer: Thirty-nine firsts in recorded history. University of Pennsylvania.
10. Lancaster, L. (1999). Building Trajan’s Column. American Journal of Archaeology, 103(3), 419-439.
11. Lewis, M. E. (1980). Later Han Stone inscriptions. Harvard Journal of Asiatic Studies, 40(2), 325-353.
12. Loewe, M., and Shaughnessy, E. L. (Eds.). (1999). The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 B.C. in (pp. 22-30). Cambridge University.
13. Mirşan, K. (2008). Sümer yazıtları. Mmb.
14. Sima Qian. (1993). Records of the Grand Historian: Han Dynasty II (No: 110 - The Xiongnu). (Trans. Burton Watson.) Columbia University.
15. Şaşmaz Y. A. (2022). Batı Han ve Tang hanedanı dönemlerinde heqin politikası. Humanitas - Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 10(19), 349-373.
16. Şimşek, E. (2016). Türk kültüründe, kaplumbağalarla ilgili efsaneler üzerine bir değerlendirme. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, (10), 51-63.
17. Taşağıl, A. (2002). Hunlar. Türk Tarih Kurumu.
18. Taşağıl, A. (2004). Köl Tigin yazıtının Çince yüzü hakkında. Belleten, 68(252), 403-422. https://doi.org/10.37879/belleten.2004.403
19. Taşağıl, A. (2021). Gök-Türkler. Türk Tarih Kurumu.
20. Taşağıl, A. (2022). İlk Türkler bozkırdan dünyaya yayılanlar. Kronik Kitap.
21. Tekin, T. (1998). Orhon Yazıtları. Simurg.
22. Thompson, L. P. (1998). The Yi’nan Tomb: Narrative and Ritual in Pictorial Art of the Eastern Han (25-220 C.E.). A dissertation submitted in partial fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy Institute of Fine Arts New York University.
23. Uzer, E. (2019). K2Ẅl2 Çor yazıtı ve yazıtta yer alan bazı sözcükler üzerine. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 4(1), 165-175.
24. Ünal, S. (2022). Türk kültüründe yönler ve sağ-sol algısı [Yüksek lisans tezi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
25. Yalınkılınç, T. (2013). Bir dönemin iki farklı anlatımı - Kül Tigin yazıtının Çince ve Türkçe metinlerinin karşılaştırması. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 2(4), 27-47.
26. Yılmaz, E. (2018). Türkiye ile Kore arasında uygarlıkların etkileşimi bildirileri. F. Turan (Ed.) içinde (s. 249-262). İstanbul Üniversitesi Yayınları.
27. Yılmaz, E. ve Demir, N. (2002). Ural-Altay Dilleri ve Altay Dilleri Teorisi. Türkler I, 394-402, Yeni Türkiye Yayın.

Lisans

Telif Hakkı (c) 2026 BURANA - Türkoloji Araştırmaları Dergisi